‘Gemeenten kiezen voor asielopvang in eigen beheer:
ruimte voor maatwerk, meer draagvlak en nog goedkoper ook’
Gemeenten overwegen steeds vaker zelf het beheer van een asielzoekerscentrum op zich te nemen. Het geeft ze ruimte voor maatwerk en zorgt voor betere communicatie met inwoners.
Oss geldt inmiddels als lichtend voorbeeld.
Foto: Koen Verheijden
De Spreidingswet biedt de mogelijkheid om de exploitatie van een asielzoekerscentrum (azc) buiten het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) te organiseren. Momenteel zijn er zestien gemeenten die de opvang deels zelf runnen, waarbij het COA eindverantwoordelijk blijft. In Oss gaan ze daarin het verst; daar heeft het COA de kleinste rol.
Gemeenten en Tweede Kamerleden die in Oss op werkbezoek zijn geweest, zijn enthousiast over de gemeentelijke opvang, waar 250 Oekraïners en 250 asielzoekers al jaren zonder problemen samenwonen. “Ik ervoer een heel open sfeer,” zegt CDA-Kamerlid Jeltje Straatman. “Asielzoekers zijn er geen nummer, maar hebben een gezicht.”
Verbinding met de wijk
Veel gemeenten voldoen nog niet aan de opdracht uit de Spreidingswet. Ze worstelen bijvoorbeeld met de locatie, de omvang en de duur van de opvang. De felle weerstand onder de bevolking en soms in de gemeenteraad zorgt ook voor twijfels. “De geest is uit de fles en de vraag is hoe we die er weer in krijgen,” zegt Straatman. “Wat je vaak hoort, is dat goede communicatie belangrijk is en verbinding met de wijk waar de opvang komt.”
Een gemeentelijke opvang zoals in Oss kan daarbij helpen, denkt ze. “Die geeft ruimte voor eigen voorwaarden. Het COA werkt niet altijd mee als je bijvoorbeeld de grootte van een locatie wil veranderen. Ze houden graag een vinger in de pap, maar ik zou zeggen: probeer gemeenten los te laten. Veel gemeenten staan ervoor open, maar het is goed dat een aantal het voortouw neemt en de rest kan afkijken. Een gemeentelijke opvang is ook goedkoper dan een COA-locatie.”
Volgens het COA is Oss ‘een van de vele goede opvanglocaties in Nederland’. “Het is de verwachting dat meer gemeenten kiezen voor duurzame, gemeentelijke opvang. Zeker voor kleinere locaties kan het een goede opzet zijn voor een gemeente. COA maakt deze gemeentelijke regie graag mogelijk,” zegt een woordvoerder.
In Amsterdam regelt de gemeente de opvang voor Oekraïense vluchtelingen, maar wordt de opvang van asielzoekers door het COA gerund. Er zijn nog geen plannen om dat te veranderen.
Lokale ondernemers
In Rheden is ook een gemeentelijke opvang. Programmamanager migratie en integratie Timo Otten zegt dat hij daardoor kan samenwerken met lokale ondernemers. “Klein voorbeeld: bij het COA zit je vast aan de cateraar waar zij een contract mee hebben. Nu kan ik een lokale cateraar inschakelen, die dan letterlijk baat heeft bij de opvang.”
Daarnaast noemt hij het een voordeel dat bewoners niet meer verplicht hoeven te verhuizen. “Daardoor staan ze niet stil in hun integratie. Wij kunnen vanaf de eerste dag helpen met de taal, een opleiding en daarna kunnen ze hopelijk gaan wonen en werken in Rheden zelf.”
Mensen die een veilige plek zoeken
Ook Lisa Westerveld (PRO) was ‘onder de indruk’ in Oss. “Daar leggen ze de verantwoordelijkheid grotendeels bij de bewoners, en dat werkt. Iedereen mag bovendien zichzelf zijn.” Volgens Westerveld komt veel angst voor een azc voort uit onwetendheid. “De beelden die je hebt, worden ook gevoed in debatten, zo eerlijk moeten we zijn. In Oss kan iedereen zien dat dit ook gewoon mensen zijn die een veilige plek zoeken.”
Straatman en Westerveld dienden in juni samen met D66 een motie in waarin ze de regering verzoeken ‘goede voorbeelden’ zoals de opvang in Oss beter te verspreiden onder gemeenten, in de hoop dat het maatschappelijk draagvlak wordt vergroot. De motie werd aangenomen.
Geen hoge hekken, wel een appgroep met de buren:
waarom de asielopvang in Oss goed werkt
De opvanglocatie in Oss ademt een andere sfeer dan een gemiddeld asielzoekerscentrum. De poort staat open, er hangen geen huisregels aan de muur en iedereen begroet elkaar. Terwijl het landelijke asieldebat op scherp staat, bewijst Oss met een zelf beheerde opvang dat het ook anders kan. ‘Inburgeren doe je lokaal. In Amsterdam zeg je doei, hier houdoe.’
Toen de eerste bouwtekeningen voor de opvang aan de noordkant van Oss op tafel kwamen, hadden de omwonenden wel wat aan te merken. Konden de vier gebouwen niet wat fraaier? Met hout in plaats van steen bijvoorbeeld. Een kwartslag gedraaid misschien, om een doorkijk te hebben en niet het hele uitzicht te verliezen?
Tuurlijk kon dat. Dit was juist zoals stichting Thuis in Oss het had bedacht. Het is nogal wat als er aan de andere kant van de weg ‘ineens’ vijfhonderd nieuwe buren komen wonen. Denk als buurtgenoten vooral mee hoe we dat voor iedereen zo aangenaam mogelijk kunnen maken. Dus kwamen die houten gebouwen er, met een dak van sedum.
Deur 24 uur per dag open
De opvanglocatie in Oss ademt een andere sfeer dan een gemiddeld asielzoekerscentrum (azc). Geen geblindeerde ramen en beveiligers bij het hek, zoals bij de noodopvang in Loosdrecht, maar een deur die 24 uur per dag openstaat. Iedereen die we deze ochtend tegenkomen, groet vriendelijk. “Dat staat niet in de huisregels, hoor,” zegt oprichter en directeur Angelo Schuurmans tijdens een rondleiding. “Het is gewoon de sfeer die we met zijn allen hebben gecreëerd.”
‘Ons doel is dat de komende jaren iedere Ossenaar hier een keer is geweest’
Angelo Schuurmans, oprichter en directeur opvanglocatie Oss
Uit de keuken van een van de woongebouwen walmt een kruidige geur. Koken doen de bewoners hier zelf. De drie gebouwen waar de 250 Oekraïners en 250 asielzoekers slapen, zijn vernoemd naar bloemen: Zonnebloem, Jasmijn en Iris. De kamers zijn klein en bieden plek aan zes personen. Buiten zijn onder meer een groot terras, een verkeersplein, een basketbalveld, een fitnessruimte en een moestuin die met omwonenden wordt gedeeld.
In het vierde gebouw zijn de algemene ruimtes. Hier wordt taalles gegeven, is een kapsalon, een deels door buurtbewoners gerunde kledingwinkel met gedoneerde kleding en een speelkamer voor kinderen. Op het prikbord worden onder meer een schaakclinic en een creatieve middag aangekondigd. Schuurmans: “Alle deuren staan open voor iedereen. Soms zit er iemand op mijn kantoor met zijn laptop. En iedereen uit Oss die een vergaderruimte zoekt, is welkom. Ons doel is dat de komende jaren iedere Ossenaar hier een keer is geweest.”
De kledingwinkel, met gedoneerde kleding,
wordt deels gerund door omwonenden.
Foto: Koen Verheijden
Aanvankelijk weerstand
In oktober is deze locatie twee jaar open. Daarvoor zaten de 250 Oekraïners en 250 asielzoekers in het oude belastingkantoor een stukje verderop. Toen de verhuizing bekend werd, was er aanvankelijk weerstand, zegt Schuurmans. “Bij de eerste bijeenkomst van de klankbordgroep was de sfeer om te snijden.”
Toch bleven protesten en intimidaties uit, doordat de gemeente Oss de stadsgenoten vanaf dag één intensief bij het project betrok. “Simpel voorbeeld: in Oss-West ging een aantal sportscholen dicht. Toen hebben wij een aantal personal trainers benaderd en onze openluchtfitness aangeboden. We hebben een kast voor dumbbells en andere spullen. Als Ossenaren hier komen sporten, komen ze in aanraking met de bewoners.”
Het is keihard werken, zegt Schuurmans, om een ander beeld van een opvang te creëren dan het heersende. “In het nieuws zijn de incidenten, zoals de geschrapte buslijn in Ter Apel. Dat begrijp ik, maar eigenlijk weet bijna niemand hoe het er echt aan toegaat bij een opvang. Daarom zeggen we hier: kom kijken. Zie dat het allemaal niet zo spannend is wat hier gebeurt.”
De lijntjes zijn kort
Schuurmans appt regelmatig met de overbuurvrouw. Zij heeft weer een appgroep met de rest van het appartementencomplex. Als er iets is, zijn de lijntjes kort. “Laatst landde hier een traumahelikopter, er was helaas een bewoner met een hartstilstand. Dan laat ik dat meteen weten.”
Wees ook eerlijk als er iets misgaat, is zijn stelregel. “Overal waar vijfhonderd mensen dicht op elkaar wonen, kan iets gebeuren. We hebben laatst een gezin de deur gewezen, nadat ze met een landgenoot hadden gevochten. Dat willen we natuurlijk niet hebben. Bewoners krijgen hier vrijheid, maar het moet ook voelen als verantwoordelijkheid. Je bent aardig tegen elkaar en gebruikt geen geweld.”
‘Bewoners krijgen hier vrijheid, maar het moet ook voelen als verantwoordelijkheid’
Angelo Schuurmans, oprichter en directeur opvanglocatie Oss
Maar van een ‘straffenbeleid’, zoals het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) dat op zijn locaties hanteert, willen ze in Oss niet weten. Net zo min als van een meldplicht. Hier doen ze het anders. Een bewonersraad van twaalf mensen bepaalt grotendeels de gang van zaken. De twaalf vertegenwoordigen ieder een nationaliteit en staan in appgroepen in contact met hun achterban. “Ze zijn zelfs vertegenwoordigd in de sollicitatiecommissie als ik een manager wil aannemen.”
Door bewoners en omwonenden een stem te geven heeft Thuis in Oss draagvlak gecreëerd en gebeurt er zelden iets onoorbaars binnen of buiten de poort van de opvang. Niet voor niets geldt ‘Oss’ binnen de asielwereld als lichtend voorbeeld van hoe het ook kan. En komen gemeenten en Kamerleden er graag hun licht opsteken.
Zonder COA
Het COA heeft geen omkijken naar de opvang, waar behalve dertig vaste krachten ook tweehonderd vrijwilligers werken. Wel houdt het COA drie keer per week een spreekuur, bijvoorbeeld om met bewoners hun asielprocedure te bespreken. Verder beheert de gemeente via Thuis in Oss de gehele opvang. “Het COA viel bij oprichting onder het ministerie van Justitie,” schetst Schuurmans. “Dat is hun dna. De basis is mensen bewaren, niet de maatschappelijke integratie of het creëren van draagvlak.”
Door de opvang in eigen beheer te houden is maatwerk mogelijk. “En we doen alles tegen kostprijs. Zonder de hoge huren die particulieren kunnen vragen, is deze aanpak voor gemeenten zelfs een stuk goedkoper,” zegt Schuurmans. Al gaat het daar niet om. “Het begint bij de basis. Zie de bewoners als gelijkwaardig, als mensen die iets kunnen bijdragen. Sta niet boven ze. En ik vind: integreren doe je lokaal. In Amsterdam zeg je doei, hier houdoe.”
Regenboogvlag bij de ingang
De combinatie in één opvang van Oekraïners en asielzoekers die via het COA komen, is redelijk zeldzaam. Net als het feit dat bewoners hier niet worden ‘rondgepompt’, zoals Schuurmans dat noemt: ze blijven op deze locatie tot hun procedure is afgerond. “Daardoor zitten de meeste mensen hier al jaren en is bijna iedereen bezig met taallessen of school.”
Ook niet vanzelfsprekend: in Oss wonen ook dertig lhbtq’s zonder problemen, onder wie een aantal transgender personen. Bij de ingang wappert een regenboogvlag. Schuurmans: “Ik vraag niet van iedereen om gays te accepteren, dat is voor sommige bewoners een brug te ver. Maar ik wil wel dat de rust en veiligheid zijn gegarandeerd. En wat je dan ziet, is dat bewoners elkaar tegenkomen in de keuken of wasruimte en dat er voorzichtig contact ontstaat. Zo bieden we de één een veilige woonomgeving en de ander de kans om ermee om te leren gaan.”
Klik hier naar meer informatie over het project: Duurzame opvanglocatie voor vluchtelingen in Oss